Potrącenie wierzytelności w Kodeksie cywilnym – co to jest?

Potrącenie wierzytelności to popularna i często stosowana instytucja prawa zobowiązań. Umożliwia ono wzajemne zniesienie dwóch zobowiązań między tymi samymi stronami bez faktycznej zapłaty pieniędzy. W praktyce oznacza to, że jeśli dwie osoby są wobec siebie jednocześnie wierzycielem i dłużnikiem, mogą doprowadzić do umorzenia zobowiązań. Zgodnie z art. 498 § 2 k.c., potrącenie powoduje, że obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej. Jest to więc forma uproszczonego rozliczenia między stronami, bez konieczności dokonywania przelewów lub spłat.

Masz pytania prawne? Napisz do nas.

Specjalizujemy się w kompleksowej obsłudze prawnej przedsiębiorstw i osób prywatnych, przejmując na siebie cały ciężar prowadzenia spraw. 

Skontaktuj się z nami

Kiedy można wykorzystać potrącenie wierzytelności zgodnie z Kodeksem cywilnym?

Kodeks cywilny przewiduje możliwość dokonania potrącenia wtedy, gdy między dwiema osobami istnieją wzajemne, jednorodzajowe i wymagalne wierzytelności pieniężne lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku.

Aby więc potrącenie było możliwe, muszą wystąpić łącznie następujące przesłanki:

• obie strony są jednocześnie dłużnikiem i wierzycielem wobec siebie,
• obie wierzytelności mają ten sam przedmiot (np. obie dotyczą zapłaty pieniędzy),
• obie wierzytelności są wymagalne,
• potrącenie nie jest wyłączone przepisami, na co wskazuje art. 505 kc.

Potrącenie jest szczególnie przydatne w obrocie gospodarczym, gdy przedsiębiorcy chcą szybko rozliczyć wzajemne zobowiązania bez angażowania gotówki. Ma jednak zastosowanie także wśród osób fizycznych.

Oświadczenie o potrąceniu wierzytelności w świetle art. 498 k.c.

Zgodnie z art. 498 § 1 i 2 k.c., do skutecznego potrącenia wystarczy jednostronne oświadczenie woli jednej ze stron, skierowane do drugiej. Potrącenia dokonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe.

Oświadczenie o potrąceniu wierzytelności nie wymaga szczególnej formy, jednak w praktyce — zwłaszcza między przedsiębiorcami — powinno mieć formę pisemną dla celów dowodowych. Warto w nim jasno wskazać:

• wierzytelność własną oraz wierzytelność drugiej strony,
• kwotę potrącenia,
• podstawę prawną (art. 498–499 k.c.).

Jakie warunki muszą być spełnione dla skutecznego potrącenia wierzytelności niewymagalnej?

Co do zasady, potrącenie dotyczy tylko wierzytelności wymagalnych (z wyjątkiem wskazanym poniżej zawartym w ustawie Prawo bankowe oraz z wyjątkiem potrąceń umownych), czyli takich, których termin spełnienia już upłynął. W praktyce i piśmiennictwie zgodnie przyjmuje się, że wymagalne musi być świadczenie tego, kto potrącenia dokonuje.

Co do wierzytelności wzajemnej, brak jej wymagalności nie jest przeszkodą do potrącenia, jeżeli ten, kto z potrącenia korzysta, mógłby ją zaspokoić. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy termin świadczenia zastrzeżono na korzyść dłużnika-potrącającego. Zgodnie z regułą ogólną wyrażoną w art. 457 k.c., zastrzeżenie w umowie terminu świadczenia oznacza, w braku odmiennych wskazań, że jest to termin zastrzeżony na korzyść dłużnika. W takim przypadku dłużnik może jeszcze przed oznaczonym terminem świadczenie spełnić, natomiast obowiązkiem wierzyciela jest je przyjąć.

Warto też wskazać na art. 93 ust. 2 ustawy Prawo Bankowe zgodnie z którym bank może potrącić wierzytelność jeszcze niewymagalną, jeżeli jego dłużnik został postawiony w stan likwidacji albo w tych wszystkich sytuacjach, w których służy mu prawo ściągnięcia swych należności przed nadejściem terminu ich wymagalności

Jakie różnice występują między potrąceniem ustawowym a umownym?

Wyróżnia się dwa główne rodzaje potrącenia:

1. Potrącenie ustawowe – uregulowane w art. 498–505 kc, następuje jednostronnie przez oświadczenie jednej strony. Wymaga spełnienia przesłanek ustawowych: wzajemności, jednorodzajowości i wymagalności wierzytelności.
2. Potrącenie umowne – oparte na swobodzie umów (art. 353¹ k.c.), stanowi umowę nienazwaną. Brak regulacji w tym zakresie stanowić będzie o tym, że potrącenie umowne nie jest obwarowane ograniczeniami, takimi jakie występują przy potrąceniu ustawowym. Oznacza to, że dowolnie można określić czas, w którym ma nastąpić skutek potrącenia, potrącić można różne wierzytelności i nie jest wymaga ich jednorodność, jak również wierzytelności nie muszą być wymagalne tudzież zaskarżalne. Strony mogą w umowie uzgodnić, że rozliczenia między nimi będą następować automatycznie poprzez potrącenie, nawet jeśli nie są jeszcze wymagalne.

Potrącenie umowne daje więc większą elastyczność w relacjach gospodarczych, jednak wymaga wyraźnego porozumienia stron.

Czy dopuszczalne jest potrącenie wierzytelności przedawnionej?

Zgodnie z art. 502 k.c., potrącenie wierzytelności przedawnionej jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy w chwili, gdy potrącenie stało się możliwe, wierzytelność nie była jeszcze przedawniona.

Oznacza to, że jeśli wierzytelność była wymagalna przed upływem terminu przedawnienia, dłużnik może ją potrącić nawet po jego upływie – pod warunkiem, że potrącenie było możliwe wcześniej. Takie rozwiązanie prawne zapewnia, że wierzyciel, wiedząc o tym, że sam zobowiązany jest do spełnienia świadczenia wzajemnego, nie będzie zmuszony podejmować czynności koniecznych do tego, by przerwać bieg przedawnienia. W praktyce wierzyciel taki, mając wzajemną wierzytelność do dłużnika, nie wytacza powództwa, uważając, iż jego wierzytelność zostanie potrącona z wierzytelnością dłużnika.

Podsumowanie

Potrącenie wierzytelności to skuteczny i praktyczny sposób rozliczeń w obrocie, który pozwala uniknąć zbędnych przelewów i procesów sądowych. Dla skutecznego potrącenia konieczne jest spełnienie ustawowych przesłanek z art. 498–505 k.c., lecz możliwe jest również zawarcie odpowiedniej umowy, celem dokonania potrącenia umownego.

Warto pamiętać, że potrącenie, choć pozornie proste, bywa źródłem sporów — dlatego w praktyce dobrze jest skonsultować się z profesjonalnym pełnomocnikiem przed złożeniem oświadczenia o potrąceniu. Jeśli jesteś w takiej sytuacji lub zastanawiasz się nad skorzystaniem z tej instytucji w swojej sprawie – możesz skontaktować się z naszą kancelarią.